KEMİK İLİĞİ VE KÖK HÜCRE NAKLİ

Kemik iliği nakli nasıl yapılır?

Kemik iliği, kan hücreleri üretir. Kök hücreler, kemik iliğinde bulunan ve tüm farklı kan hücrelerini oluşturan olgunlaşmamış hücrelerdir. Nakillerde hematopoetik kök hücreler kullanılır. Kök hücreler hastaya (alıcı) damar yolu vasıtasıyla aktarılır. Bunun için çoğunlukla santral venöz kateter adı verilen, damar içi yerleştirilen aparatlar kullanılır. Nakil sonrası olgunlaşmamış hücreler kemik iliğinde yaşamaya başlar ve aşağıdakiler de dahil olmak üzere çeşitli olgun kan hücrelerine dönüşür:

• Oksijen taşıyan kırmızı kan hücreleri
• Kan pıhtılaşmasına yardımcı olan trombositler
• Enfeksiyonla savaşmaya yardımcı olan beyaz kan hücreleri

Kemik iliği nakli ile hasarlı kök hücreleri, sağlıklı hücrelerle değiştirilir. Bu durum da vücudun enfeksiyonlardan, kanama bozukluklarından veya anemiden kaçınmak için yeterince beyaz kan hücresi, trombosit veya kırmızı kan hücresi yapmasına yardımcı olur.

Farklı kan kök hücre nakli türleri vardır. Nakil türü, kan kök hücre kaynağına göre değişir.

• Kemik iliği nakillerinde (BMT), kemik iliğinden toplanan kan kök hücreleri kullanılır.
• Periferik kan kök hücre nakillerinde (PBSCT), kan dolaşımından toplanan kan kök hücrelerini kullanılır.
• Kordon kanı nakillerinde (CBT), yeni doğmuş bir bebeğin plasenta ve göbek kordonundan toplanan kan kök hücreler kullanılır.

Kemik iliğinde üretilen hücreler nelerdir?

Toplama işlemi sonrası 24 saat süre ile gözlem altında tutulduktan sonra verici taburcu edilebilir. Toplanan ilik içine karışmış olabilecek yağ ve küçük kemik parçalarının ayrılması için özel filtrelerden geçirilir. Hemen kullanılmayacaksa özel sıvıların içine konularak dondurulur. Kullanılacağı zaman çözdürülür ve kan nakline benzer şekilde hastaya verilir. Hastanın vücuduna giren bu kan kök hücreleri, kemik iliğine yerleşmekte ve genellikle 2-4 hafta içerisinde kan hücrelerinin üretimine başlamaktadır.

Otolog kök hücre nakli

Otolog kök hücre nakli, hastalıklı veya hasarlı kemik iliğini değiştirmek için vücuttaki sağlıklı kan kök hücrelerini kullanır. Kök hücre nakli sırasında, insanın kendi vücudundaki hücreleri kullanmanın, başka birinden gelen kök hücreleri kullanmaya göre, bazı avantajları vardır. Örneğin; otolog kök hücre nakillerinde nakil edilen hücreler ile vücudun kendi hücreleri arasında uyumsuzluk problemi yaşanmaz.

Otolog kemik iliği nakli ancak, vücut yeterince sağlıklı kemik iliği hücresi üretiyorsa bir seçenek olabilir. Bu hücreler toplanıp, dondurulur ve daha sonra kullanılmak üzere saklanabilir. Otolog kök hücre nakilleri genellikle yüksek dozlarda kemoterapi ve radyasyona ihtiyaç duyan insanlarda kullanılır. Otolog kök hücre nakli hasarlı kemik iliğinin yerini almaya yardımcı olur.

Otolog kök hücre nakli çoğunlukla aşağıdaki durumları tedavi etmek için kullanılır:

• hodgkin lenfoma
• miyelom
• non-Hodgkin lenfoma
• plazma hücre bozuklukları

Allojenik kök hücre nakli

Allojenik kök hücre nakli, hastalıklı veya hasarlı kemik iliğini değiştirmek için bir donörden alınan sağlıklı “kan kök hücrelerini” kullanır. Allojenik kök hücre nakline allojenik kemik iliği nakli de denir.

Bağışçı; aile üyesi, tanıdık veya yabancı biri olabilir. Allojenik kök hücre naklinde kullanılan hücreler aşağıdaki gibi farklı bölgelerden toplanabilir:

• donörün kanından
• donörün kalça kemiği içindeki kemik iliğinden
• bağışlanan göbek kordon kanından

Allojenik kök hücre nakli yapılmadan önce, hastalıklı hücreleri yok etmek ve vücudu verici hücreler için hazırlamak amacıyla yüksek dozlarda kemoterapi veya radyasyon tedavisi alınır. Bir allojenik kök hücre nakli, aşağıdakiler dahil olmak üzere çeşitli hastalıkları olan kişiler için bir seçenek olabilir:

• akut lösemi
• adrenolökodistrofi
• aşırı kansızlık
• kemik iliği yetmezliği sendromları
• kronik lösemi
• hemoglobinopatiler
• hodgkin lenfoma
• bağışıklık yetersizlikleri
• doğuştan metabolizma hataları
• multipl miyelom
• miyelodisplastik sendromlar
• nöroblastom
• non-Hodgkin lenfoma
• plazma hücre bozuklukları
• POEMS sendromu
• birincil amiloidoz

Kök hücreler nasıl toplanır ve dondurulur?

Kök hücreler günümüzde sıklıkla koldaki damarlardan veya boyun bölgesindeki damarlara takılabilen özel kateterlerden alınan kandan özel aferez cihazları kullanılarak elde edilir. Vericilere günde iki kez cilt altı uygulanan 4-5 gün süreyle kök hücrelerin çevre kana çıkmasını sağlayan bir ilaç verilir. Sonra verici kan bağışında bulunur gibi 2-4 saat süreyle aferez cihazına bağlanarak kök hücreler 1 veya 2 gün süreyle toplanır. Bu işlem sırasında vericinin uyutulmasına gerek yoktur. İşlem sırasında nadiren dudaklarda uyuşma, kollarda kramplar olabilir. Kök hücre vericisi olmanın kişiye bir riski yoktur. Kan bağışında bulunmaya da benzetebiliriz. Vericinin kök hücreleri çok kısa sürede yerine gelir.
Toplanan kök hücreler sayılarak alıcıya ya hemen verilir veya verilene kadar dondurulur. Dondurma -80 santigrat derecede yapılır ve bu haliyle donmuş olan kök hücreler canlılıklarını devam ettirmektedirler. Kök hücreler -196 santigrat derecede uzun yıllar boyunca canlılıklarını koruyarak yaşayabilirler. Alıcıya verilecekleri zaman dondurulmuş olan kök hücreler çözündürülerek hazır hale gelen ürün kan torbası içinde hastaya damar yoluyla verilir. Kana verilen kök hücreler kan hücrelerini üretmek üzere kemik iliğine yerleşirler. Kan hücrelerinin üretimi nakilden yaklaşık 2-4 hafta sonra gerçekleşir. Bağışıklık sisteminin tamamen düzelmesi ise otolog nakillerde 2-3 ay, allojenik nakillerde 1-2 yıl sürer.

Otolog kök hücre nakli nasıl yapılır?
Hastanın altta yatan kan hastalığını yok etmek için önce kemoterapi verilip ardından hastalık tekrarını önlemek için ilaçlar verilip hastanın kendi kök hücreleri toplanıp dondurulur. Bundan sonra hastaya yüksek dozda kemoterapi verilerek geride kalan tüm kötücül hücrelerin yok edilmesi hedeflenir. Yüksek doz tedavi sırasında bulantı, kusma, infeksiyonlar görülebilir. Bu tedavi ile kemik iliğinin toparlamasına yardımcı olmak üzere daha önce dondurulmuş olan kendi kök hücreleri hastaya verilir. Bu nakil işleminde kök hücreler hastanın kendine ait olduğundan daha iyi tolere edilir ve daha az sorun yaşanır.

Otolog Kök Hücre Nakli için (Multiple Myeloma , Hodgkin ve Non-Hodgkin Lenfoma)

• Yaş <65
• Hastanın performansı iyi olmalı
• Kalp ejeksiyon fraksiyonu> % 50,
• Karaciğer fonksiyon testleri normalin 2 katından daha fazla bozuk olmamalı,
• Akciğer fonksiyon testleri: DLCO> % 60 olmalı,